Αυτισμός και εμμονές: Κατανόηση, αιτίες και τρόποι υποστήριξης

Οι εμμονές ή στερεοτυπικές ενασχολήσεις αποτελούν ένα συχνό χαρακτηριστικό των ατόμων στο φάσμα του αυτισμού. Πρόκειται για έντονες προτιμήσεις, επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές ή σταθερά ενδιαφέροντα που προσφέρουν στο άτομο προβλεψιμότητα και αίσθηση ελέγχου. Αν και συχνά παρερμηνεύονται ως «κακή συμπεριφορά» ή «πεισματάκια», στην πραγματικότητα οι εμμονές έχουν βαθιά λειτουργικό ρόλο στη ρύθμιση του άγχους και της αισθητηριακής πληροφορίας.

Τι είναι οι εμμονές στον αυτισμό;

Οι εμμονές μπορούν να εμφανιστούν με πολλές μορφές, όπως:

• έντονη ενασχόληση με ένα συγκεκριμένο αντικείμενο ή θέμα

• ανάγκη για επανάληψη συγκεκριμένων κινήσεων ή ρουτινών

• προσκόλληση σε λεπτομέρειες, κανόνες ή τελετουργικές διαδικασίες

• δυσκολία στην αποδοχή αλλαγών

• ισχυρή ανάγκη να ολοκληρώνεται μια δραστηριότητα με συγκεκριμένο τρόπο

Αυτές οι συμπεριφορές δεν είναι τυχαίες. Αντιπροσωπεύουν έναν τρόπο με τον οποίο το άτομο οργανώνει τον κόσμο γύρω του.

Γιατί εμφανίζονται οι εμμονές;

Οι εμμονές έχουν πολυπαραγοντική προέλευση και συνδέονται συχνά με:

1. Ρύθμιση άγχους Οι πηγές άγχους μπορεί να είναι κοινωνικές, αισθητηριακές ή περιβαλλοντικές. Η εμμονική συμπεριφορά προσφέρει προβλεψιμότητα και ασφάλεια.

2. Αισθητηριακή υπερφόρτωση ή υποδιέγερση Τα παιδιά και οι ενήλικες στο φάσμα μπορεί να αναζητούν, να αποφεύγουν ή να ρυθμίζουν αισθητηριακές πληροφορίες μέσω επαναλαμβανόμενης συμπεριφοράς.

3. Ισχυρά ειδικά ενδιαφέροντα Πολλά άτομα με αυτισμό αναπτύσσουν βαθιά και εξειδικευμένα ενδιαφέροντα, τα οποία συνδέονται με τη γνωστική τους λειτουργία, την ανάγκη συγκέντρωσης και την αίσθηση ικανοποίησης.

4. Δυσκολία στην ευελιξία σκέψης Οι νευρολογικές διαφορές στον αυτισμό κάνουν την αλλαγή απρόβλεπτων στοιχείων πιο δύσκολη, δημιουργώντας ισχυρή ανάγκη για σταθερότητα.

Πότε οι εμμονές αποτελούν δυσκολία;

Οι εμμονές δεν είναι πάντοτε προβληματικές. Μπορούν να αποτελέσουν πηγή χαράς, γνώσης και προσωπικής ανάπτυξης. Γίνονται δυσλειτουργικές όταν:

• παρεμποδίζουν τη συμμετοχή σε καθημερινές δραστηριότητες

• προκαλούν έντονο άγχος όταν διακόπτονται

• εμποδίζουν την επικοινωνία ή τη μάθηση

• οδηγούν σε κοινωνική απομόνωση

• συνδέονται με αυτοτραυματικές ή επικίνδυνες συμπεριφορές

  
  

Πώς μπορούν οι γονείς και οι ειδικοί να υποστηρίξουν το παιδί;

1. Κατανόηση της λειτουργίας της εμμονήςΠριν προσπαθήσουμε να «διορθώσουμε» μια συμπεριφορά, χρειάζεται να κατανοήσουμε τι εξυπηρετεί. Είναι τρόπος εκτόνωσης; Αισθητηριακή ανάγκη; Μηχανισμός ηρεμίας;

2. Δημιουργία ασφαλούς και προβλέψιμου περιβάλλοντοςΗ σταθερότητα μειώνει την ανάγκη για εμμονές. Οι ξεκάθαρες ρουτίνες και η οπτική υποστήριξη (π.χ. προγράμματα) μπορούν να βοηθήσουν σημαντικά.

3. Εναλλακτικές δραστηριότητες και διαλείμματα ρύθμισηςΠροσφέροντας κατάλληλα «regulation breaks», όπως βαθιά πίεση, αισθητηριακά εργαλεία ή κιναισθητικές δραστηριότητες, μειώνεται η ένταση της εμμονικής συμπεριφοράς.

4. Σταδιακή εισαγωγή ευελιξίαςΗ αλλαγή δεν πρέπει ποτέ να είναι απότομη. Μικρές διαφοροποιήσεις βοηθούν το παιδί να νιώθει ότι διατηρεί τον έλεγχο.

5. Αξιοποίηση των ειδικών ενδιαφερόντωνΤα δυνατά ενδιαφέροντα μπορούν να χρησιμοποιηθούν παιδαγωγικά ή θεραπευτικά: στη μάθηση, στην επικοινωνία, στην ενίσχυση δεξιοτήτων ή στη δημιουργία σχέσεων.

Η θετική πλευρά των εμμονών

Παρά τη συχνή αρνητική χροιά, οι εμμονές μπορούν να αποτελέσουν μοχλό ανάπτυξης. Πολλά άτομα με αυτισμό εξελίσσουν τα αρχικά τους ενδιαφέροντα σε επαγγελματικές δεξιότητες, δημιουργικό έργο ή υψηλή εξειδίκευση σε συγκεκριμένους τομείς. Η βαθιά εστίαση και η συνέπεια αποτελούν συχνά πλεονεκτήματα.

Συμπέρασμα

Οι εμμονές στον αυτισμό δεν είναι απλώς συμπεριφορές που πρέπει να «περιοριστούν». Είναι παράθυρο κατανόησης στις εσωτερικές ανάγκες του παιδιού. Με υπομονή, υποστήριξη και ενημερωμένες θεραπευτικές πρακτικές, οι εμμονές μπορούν να μεταμορφωθούν από πηγή δυσκολίας σε εργαλείο ανάπτυξης και αποδοχής.

Πηγές

• American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.).

• Baron-Cohen, S. (2009). Autism and repetitive behaviours. British Journal of Psychiatry.

• Leekam, S. et al. (2011). Repetitive behaviours in autism spectrum disorders: A review of psychological research. Journal of Autism and Developmental Disorders.

• Boyd, B. A. et al. (2012). Sensory features and repetitive behaviors in children with autism. Research in Autism Spectrum Disorders.

• Koenig, K. & Rudney, S. (2010). Performance challenges for children and adolescents with ASD and sensory processing difficulties. OT Practice.